Wystąpienie: Paweł Jabłoński

Stanowisko

W imieniu Klubu Parlamentarnego Rozwój Plus przedstawiam stanowisko wobec sprawozdania Komisji Nadzwyczajnej do spraw zmian w kodyfikacjach o rządowym projekcie nowelizacji Kodeksu postępowania karnego w zakresie pouczeń, druk nr 3170.

Projekt co do istoty idzie w dobrym kierunku, ale trzeba wskazać pewne zastrzeżenia. Już w pierwszym czytaniu mówiliśmy o tym, że to projekt potrzebny. Dziś obywatel bez adwokata dostaje pouczenie, które jest listą numerów artykułów. Dla prawnika to odesłania, dla zwykłego człowieka - szyfr. Ta ustawa ten szyfr nieco rozkodowuje: jednolite wzory pouczeń w całym kraju, prosty język, wzory na stronie ministerstwa wraz z tłumaczeniami, osobne pouczenia dla osób poniżej 18. roku życia. Zatrzymany i tymczasowo aresztowany dowie się, że jeśli zatrzymanie było niesłuszne, to przysługuje mu odszkodowanie i zadośćuczynienie. Świadek dostanie pouczenie na piśmie. To wszystko pozostaje w ustawie i to wszystko popieramy.

Na etapie prac w komisji wprowadzono dwie zmiany. Po pierwsze, termin wejścia w życie przesunięto z 1 stycznia na 1 marca 2027 r. Wskazywaliśmy, że minister będzie musiał w kilka tygodni wydać ok. 20 nowych wzorów, bo dotychczasowe rozporządzenia tracą moc z dniem wejścia ustawy w życie. Dodatkowe 2 miesiące to krok we właściwą stronę, ale tylko krok. Art. 4 pozostał bez zmian, a klauzuli czasowego utrzymania w mocy dotychczasowych rozporządzeń nadal nie ma. Minister ma więcej czasu, ale system nadal nie ma bezpiecznika. Jeżeli z rozporządzeniami nie zdążą, to policja, prokuratura i sądy zostaną bez wzorów pouczeń. Oczekujemy, że projekty rozporządzeń zostaną przedstawione, zanim ustawą zajmie się Senat.

Po drugie, pouczenie podejrzanego uzupełniono o możliwość przesłuchania przez konsula i doprecyzowano odesłania do Prawa konsularnego. Cudzoziemiec zatrzymany w Polsce dowie się o tym od razu, a nie przypadkiem. To dobra poprawka.

Trzy zasadnicze zastrzeżenia z pierwszego czytania pozostają aktualne, bo komisja ich nie podjęła.

Pierwsze: pouczenie o prawie do obrońcy z urzędu nadal jest w jednym zdaniu z informacją, że oskarżony może zostać obciążony kosztami tego obrońcy. Tak jest w art. 338, w art. 339 i w art. 489. Pełna informacja - rozumiemy, ale istotny jest kontekst. Osoba uboga i przestraszona usłyszy jedno: adwokat będzie cię kosztował, i z obrońcy zrezygnuje. Te informacje trzeba rozdzielić, tak żeby nie zniechęcały do korzystania z pomocy prawnej, do której zapewnienia zobowiązuje nas prawo unijne.

Drugie: z pouczenia dorosłego podejrzanego nadal znikają zasady stosowania środków zapobiegawczych, czyli art. 257 i art. 259 kodeksu. A przecież to w postępowaniu przygotowawczym zapada decyzja o areszcie. Zwracam uwagę na paradoks, który ta ustawa tworzy. Osoba zatrzymana na podstawie europejskiego nakazu aresztowania zostanie pouczona o art. 257 i art. 259 - tak stanowi nowy art. 6071, a polski obywatel podejrzany w polskim postępowaniu - już nie. Areszt ma być środkiem ostatecznym. Podejrzany powinien to wiedzieć od pierwszego przesłuchania.

Trzecie: ustawa tworzy wiele nowych upoważnień dla ministra sprawiedliwości do określania treści pouczeń. Wytyczne pozostały ogólne - to "konieczność zrozumienia pouczenia". To wiele mówi o celu, ale niewiele o granicach. Władza wykonawcza nie powinna kształtować według własnego uznania tego, co organ procesowy mówi obywatelowi o jego prawach. Na marginesie: rzecznik praw obywatelskich w stanowisku przesłanym komisji wskazywał, że katalog pouczeń podejrzanego jest w części za wąski. Brakuje w nim choćby wyraźnej informacji o prawie do nieobciążania się przy składaniu wyjaśnień. To kierunek zbieżny z naszymi uwagami.

Wysoka Izbo! Bilans jest jasny. Ta ustawa jest lepsza od stanu obecnego. Obywatel dostanie pouczenie, które nieco łatwiej będzie mu zrozumieć, a nie listę paragrafów. Zastrzeżenia, które zgłaszamy, dotyczą tego, jak dobrą ustawę uczynić lepszą, a nie tego, czy ją przyjąć.

Klub Parlamentarny Rozwój Plus zagłosuje za przyjęciem projektu. Dziękuję.